- ट्रेण्डिङ:
मानवहादुर खत्री
विद्यार्थी किन विद्यालय जान मान्दैन ? विद्यार्थी किन गृहकार्य गर्दैन ? दिएको पाठको स्मरण नगर्नाको कारण के हो ? विद्यार्थी किन मोवाइलमा मात्र झुमीरहन्छन त ? विद्यार्थी किन कक्षावाट वंक हान्छन ? सिकाइमा विद्यार्थीको आलस्यता र थकान किन देखिएको हो ? विद्यालयवाट विद्यार्थीहरु आखिर किन भाग्छन ? विद्यार्थी असफल हुनाको कारक तत्व के हो ?
शैक्षिक गुणस्तर र सिकाइ उपलव्धी दिनानुदिन घट्नाको कारण के हुन सक्छ ? विद्यार्थी किन कुलतमा फस्दैछन ? शिक्षामा विद्यार्थी तथा अभिभावकको किन नैराश्यता वढीरहेको छ ? आखिर दोष विद्यार्थीको हो की ? शिक्षकको हो ? अभिभावकको हो की ? राज्यको हो की ? पद्धति कहाँनेर कतिखेर बिग्रीयो ? नीति कसरी चुक्यो ? अव के गर्ने ? शैक्षिक सुधार सम्भव छ त ? यदि छ भने को वढी जिम्मेवार वन्ने ? भूमिका कसको वढी हुने त ?
यी माथिका प्रश्नहरु शिक्षा क्षेत्रका यक्ष प्रश्न हुन जुन प्रश्न सुन्दा सामान्य नै लाग्छ अनि सामान्य तरिकावाट नै उत्तर दिन सकिन्छ कि जस्तो पनि लाग्छ । तर यथार्थमा माथिका प्रश्नहरुको उत्तर लेख्न अती सजिलो छ तर व्यवहारिक कार्यन्वयनको पाटो तथा यथार्थता भने निकै जटिल नै रहेको छ ।
राज्यले शिक्षा क्षेत्रमा गरेको लगानी हेर्दा हामी जिभ्रो टोकेर अचम्मित हुन्छौ। अहो राम ! राम ! यत्रो लगानी ? हरेक विद्यालयमा सानदार र प्रयाप्त मात्रामा भवन छन। स्वीकृत दरवन्दी, राहत दरवन्दी, १०+२ तर्फको दरवन्दी र अनुदान, वाविके, सिकाइ अनुदान, प्रदेश, स्थानीय तह तथा वडाको अनुदान, केही विद्यालयमात आफ्नै खर्चमा वेहोर्नेगरी नीजि स्रोतका शिक्षक।
विद्यालयमा घेरावारा, आइसिटी, पुस्तकालय, खेलमैदान, वालमैत्री शौचालय, पिउने पानी, हरित विद्यालय, दिवा खाजा, छात्रवृति, सेनीटरी प्याड वितरण, फ्लोरिक एसिड चक्की वितरण, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक, विद्यालयमा स्टाफ नर्सको व्यवस्था, विद्यालयमा लेखापाल तथा सहयोगी कर्मचारीको व्यवस्था, मसलन्द, नेट जडान आदि।
यहाँ भन्दा वढी राज्यले के गर्नु होला त रुसंविधानतः शैक्षिक विकासको लागि स्थानीय तहलाई अधिकार तथा स्वायत्तता समेत दिइसकेको छ । अझ नियमनको लागि उपल्लो निकायवाट खवरदारी र सहजीकरण त भइरहेकै छ । आवश्यक काम काज फुकाउ र सहज र सरलताको लागि विनियम, कार्यविधि, मापदण्ड तथा नीति नियम वनाएर सहयोग गरेकै छ।
अव स्थानीय नीति तथा कार्यक्रम त नेतृत्व गर्नेले आवश्यकता अनुसार वनाउनु पर्यो, त्यो पनि वनाइसकेको छ । यो अर्थमा राज्यको तर्फवाट शैक्षिक लगानी भूमिका र जिम्मेवारमा किन्चित कमी कम्जोरी देखिदैन ।यदाकदा विद्यालयमा राजनीतिक चरम हस्तक्षेपको कुरा उठ्छ, त्यो त राज्यको कम्जोरी होइन होला।
विद्यालय र हामी शिक्षकहरु आफैवाट सिर्जित समस्या होइन र रुराज्यले हामीलाई राजनीति गर्नु भनेको छ र ? अव प्रश्न उठ्छ विचरा ती निमुखा अभिभावकहरुको, जसले गाँस काटेर, ससाना पिर वेदना र अभावहरु खेपेरआफ्ना सन्तानको भविष्य उज्वल वनाउनको खातिर अहोरात्र लागी परेका छन ।
नियमित विद्यालय पठाइरहेका छन । धेरै काम विताएर विना पारिश्रमिक विद्यालयको व्यवस्थापन समिति, शिक्षक अभिभावक संघमा रहेर भेला वैठक वा अन्य कार्यमा नियमित जसो उपस्थित भएकै छन। सामान्यतयाः कपी कलमको जोहो गरिदिएकै छन।
विद्यालयमा श्रमदान लगायत अन्य भौतिक तथा मानवीय सहयोग तथा चन्दा दान पनि वेला वेलामा गरेकै छन। काम विताएर भएपनि केही अभिभावकहरु विद्यालयमा आएर हेरविचार पनि गरेकै छन ।
घरमा कसैले फाल्टै शिक्षक राखेर ट्युसन तथा अतिरिक्त कक्षामा पनि सहयोग गरीरहेकै देखिन्छ यहाँ भन्दा वढी सहयोग चाहीँ कसरी गर्ने त रु के उहाँहरुले आफ्नो जिम्मेवारी निभाउनु भएको छैन र ? समस्याको वास्तविक चुरो अव शिक्षक र विद्यार्थीमा आएर ठोकिदैछ । विद्यार्थी त साना कच्चा उमेरका, अवोध जो कलिलो लहरा जस्तै हुन जस्तो प्रकारको र जता थाङग्रो लगायो उतै डोरिने।
अर्को शव्दमा गिलो माटो जस्तै नै हुन, जस्तो आकार दिन सकिन्छ त्यतै मोडिने। कोमल मस्तिष्क, जस्तो संस्कार र वातावरण पायो आफुलाई त्यसैमा अनुकुलन हुने । तिनै अवोध, अपरिपक्व, कोमल भावना विचार र मस्तिष्क भएका निर्दोष विद्यार्थीकै कम्जोरीपन हो त शैक्षिक गुणस्तर र सिकाइ उपलव्धी ओरालो लाग्नुमा कुरा गम्भिर छ ।
माथिका सवै तह र तप्काको यथार्थ चित्रण र वास्तविक वस्तुस्थिति वुझ्दा त अन्त्यमा समस्याको पहाड तथा ज्वारभाटा त शिक्षकको भूमिकामा आएर वज्रिन्छ त। के हामी शिक्षकहरु यो कुरा मान्न, वास्तविकता स्वीकार्न तयार छौ त रुहामी सवैको नियत अहिले खराव भइसकेको छ ।
हामी समस्याको चाङ अरुको थाप्लोमा थुपारेर आफुचाहीँ पानी माथिको ओभानो वन्ने चलन छ । एक पटक वास्तविक र कर्तव्यनिष्ट शिक्षक भएर आफ्नो छातीमा हात राखेर, अवोध वालवच्चाको भविष्य सम्झेर अनि ती निमुखा, सोझा र गरिव अभिभावकको निर्दोष अनुहार हेरेर यी प्रश्नहरुको जवाफ मन र मस्तिष्कवाट सोचौं हैत
हामी पेशागत विकासको लागि के के गर्दै छौरुहामी पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, शिक्षक निर्देशिका, विशिष्टिकरण तालिका तथा अन्य सन्दर्भ सामग्री नियमित हेर्छौं त ? हामी नियमित रुपमा दैनिक पाठयोजना वनाउछौ ?एकाइ योजना वार्षिक शैक्षणिक योजना, शिक्षण सुधार योजना, विद्यार्थी उपलव्धी अभिवृद्धि योजना वनाएका छौ ? हामी नियमित रुपमा छोटो तार्किक, आफ्ना विचार राख्न सक्ने, खोजमुलक प्रकृतिको गृहकार्य दिने, परीक्षण गरिदिने तथा पृष्ठपोषण दिने काम गर्छौ त ?
शिक्षण सामग्रीको, निर्माण र उचित प्रयोग,सिकाइमा विद्यार्थीको सहभागिता, वालमैत्री, प्रविधिमैत्री, अपांगतामैत्री वहुकक्षा वहुस्तर सिकाइ, उपचारात्मक सिकाइ गर्छौ त ? हामीले सिकारुको रुची, आवश्यकता, तह, उमेर, स्तर र क्षमता तथा वाल मनोविज्ञानको ख्याल गरेर सिकारु केन्द्रित सिकाइ सहजीकरण गरेका छौ त ?
अतिरिक्त तथा सह कार्यकलापमा हाम्रो संलग्नता र भूमिका सकारात्मक र प्रेरणादायी छ त ? विद्यार्थी उत्प्रेरणा, व्रेन स्टरमीङ, प्रश्न सोधाइमा एप्पल विधिको प्रयोग, छलफल परियोजना कार्य, फिल्ड ट्रिपमा हाम्रो सहजीकरण कस्तो रहेको छ ? शिक्षणमा केही न केही इन्नोभेसन गरेका छौ की छैनौ त ?
अभिभावकसगँ छलफल, कार्य सञ्चयिका तयार, निरन्तर मूल्यांकन गरेका छौ, हामीले विद्यार्थीलाई अनुशासन नैतिकता र संस्कार सिकाउन के के गरेका छौ ? विद्यार्थीका समस्या ध्यान दिएर धैर्यतापूर्वक सुन्ने गरेका छौ ? शैक्षणिक समस्याको निराकरणको लागि कार्यमुलक अनुसन्धान तथा विशेष प्रकृतिका विद्यार्थीको लागि मामला अध्ययन गरेका छौ ? हामी विद्यार्थीहरुको लागि रोलमोडल वन्न सकेका छौ या छैनौ ?
सिकाइ अवधिमा जिवन्त सिकाइ तथा सुधारात्मक सिकाइ, रमाइलो घरेलु वातावरण दिन सकेका छौ ? सिकाइ सहजीकरणमा विद्यार्थीहरुका पाँच वटै ज्ञानेन्द्रियहरु सदुपयोग भएका छनरु अनि मूल्यांकनको समयमा पद विश्लेषण तथा नतिजा विश्लेषण गरेर आगामी योजना, रणनीति र कार्यनीति वनाउछौ ?
हामी नियमित पोशाक,सफासुग्घर भएर विद्यार्थीले अनुकरण गर्न लायक भएर विद्यालय जाने गरेका छौ ? माथिका सवै प्रश्नहरुको उत्तरमा हाम्रो अन्तस्करण देखि नै छैन या होइन भन्ने उत्तर निस्कन्छ भने शैक्षिक गुणस्तर र सिकाइ उपलव्धी सुधारको अपजस आंशिक वा पूर्णरुपमा हामी शिक्षकले नै खेप्नु पर्ने हुन्छ । हामी तयार छौ त ? (लेखक खत्री खोटेहाङ गाँउपालिकाका विद्यालय स्रोत निरीक्षक हुन ।)
