‘क्रम’ भन्ने मूल शब्दमा ‘ती’ प्रत्यय लागेर बनेको शब्द ‘क्रान्ति’ अनि ‘मनो’ भनेको भित्रि हृदय देखि भन्ने अर्थ हुन्छ, यसरी क्रान्तिको शाब्दिक अर्थ गति वा भ्रमण मार्ग हुन्छ भने वास्तविक अर्थ प्रचलित शासन वा व्यवस्था अथवा स्थापित सत्तामा परिवर्तनका लागि जनताका तर्फबाट भएको विद्रोह वा गतिबिधि हो । अर्को शब्दमा ठूलो सामाजिक उथलपुथल, व्यापक उलटपुलट वा आमुल परिवर्तन हो ।

यसरी मन, मस्तिष्कदेखि नै आउने शैक्षिक आमुल परिवर्तनलाई शैक्षिक मनोक्रान्ति भनिन्छ अनि कक्षा कोठामा हुने शिक्षक, विद्यार्थी ,बिषयवस्तु र  वातावरण बिचको अन्तरक्रियामा शैक्षिक उपलब्धिको लागि मनैदेखि आउने आमुल परिवर्तनलाई शैक्षणिक मनोक्रान्ति भनिन्छ ।

सत्ता, शासन, विधि, पद्दति, संस्कार, चलन, शासकीयस्वरूप, राज्य पुनर्संरचना हरेक क्षेत्रमा क्रान्ति आएकै हो, परिवर्तनभयो तर जतिसुकै विज्ञान प्रविधि सूचना तथा सञ्चारले अग्रगामी छलांग मारेपनि हाम्रो शिक्षण सिकाइ क्रियाकलापमा त्यस्तो आमुल परिवर्तन र उपलब्धि भएको छैन, उन्नतीभन्दा अवनती हुँदैछभन्दा सायद अतिसयोक्ति नहोला ।

हामी सम्पूर्ण नागरिकहरुमा आजसम्म पनि सकारात्मक साेंचको विकास भएको छैन अनि हामी अरुलाई आलोचना, गालिगलौज, टीकाटिप्पणी गर्न कुराकाट्न, व्यंग्य गर्न मात्र उद्दत छौ, सिपालु छाँै ।

सरकारले गरेन, जनप्रतिनिधिले गरेनन, वातावरण छैन, यस्तो पो गर्नु पथ्र्याे, उस्तो गर्नु पथ्र्याे म भायसो गर्थे, भिजन नै छैन तर आफ्नो मौलिक हक र अधिकारको वकालत गरि रहँदा सक्षम नागरिकको पगरी गुथी रहँदा हामीले आफ्नो जिम्मेवारी, कर्तव्य र दायित्व पुरा गयौ या गरेका छैनौ यसतर्फ हाम्रो मस्तिष्क र चेतना कहिल्यै खर्च गरेनौ ।

हामी शिक्षण पेशामा आवद्द सबै जसो शिक्षकहरु पनि यो मनोरोग बाट अछुतो छैनौ हामी राज्यले यसो गरेन, उसो गरेन, प्र.अ.ले, विद्यार्थीले, अभिभावकले या विद्यालय व्यवस्थापन समितिले यो गरेन त्यो गरेन भनेर दोषारोपण गर्छौ अनि आफुलाई हिलो खाडलबाट सहज उकास्ने धृष्टता मात्र गर्छौ ।

सशस्त्र द्वन्द्व कालताका यो अभियानमा लागेका केहि अभियन्ताहरु भन्ने गर्नु हुन्थ्यो हाम्रो शिक्षा प्रणाली सामन्ती प्रवृतिको र बुर्जुवा छ भनेर तर यो कुरामा मलाई कता कता अलि चित्त बुझेन हाम्रो पाठ्यक्रम अनि शिक्षाको मूल मर्म  र उद्देश्य भनेको सभ्य शुशील, अनुशाशित, कर्तव्यपरायण अनि स्वाबलम्बी नागरिक उत्पादन गर्ने नै छ अनि यो केहि हदसम्म समय, माटो, भूगोल, शासन पद्दति, कला संस्कृति अनि परिवेश सुहाउँदो नै छ ।

उहाँहरुले साविक समयमा केहि पाठ च्यात्नु भयो, विद्यालयका केहि नाम फेर्नु भयो र शिक्षाको नयाँ मोड्युल पनि ल्याउनु भयो, त्यो पनि अध्ययन गरियो मनन गरियो तर फरक खासै भेटिएन पुरानो पुस्ताको इतिहास हटाएर नयाँ पुस्ताको इतिहास र जीवनी थपियो अनि अलिकति राम्रो काम भनेको स्थानीय आवश्यकतामा आधारित पाठ्यक्रम निर्माण गर्ने सल्लाह तथा थालनी चाहि भएकै हो ।

कसैको जीवनी रटाएर विद्यार्थीको भबिष्य डामाडोल नपार्न सुझाउनु हुन्थ्यो तर आन्तरिक प्रेरणा यस्तो शक्ति हो जसले सफलताको चौवीस जिल्यै खोल्न सक्छ, हो यस्तै प्रेरणाको लागि सफल र उच्च व्यक्तिको जीवनी, विद्यार्थीमा प्रेरणा र हौशलाको लागि राख्नु गलत थिएन ।

साच्चो अर्थमा विद्यालय शिक्षा पाएको नागरिक इमान्दार,कर्तव्य परायण, अनुशासित, नैतिकवान, क्षमतावान, स्वाबलम्बी अनि रोजगारयुक्त हुनु नै हो । पाठ्यक्रमले त्यहि माग्छ अनि पाठ्यबस्तुले पनि त्यहि कुरा पस्किन्छन तर कुरा कहाँनेर रडकिएको छ त ? कमजोरी कहाँ भएको छ त ? यसो वास्तविक दोषी को हो र किन गल्ति भएको छ हामीले कहिल्यै जोखाना हेरेनौ अनि लगनी पन्छाएनौ ।

समय परिवर्तनशिल छ विज्ञान र प्रविधिले द्रुत पाइला चाली रहेको छ अनि हाम्रो सोच, चिन्तन आवश्यकता र माग पनि बदली रहेको छ अहिले मुख्य रुपमा दुई ओटा चिन्तन फस्टाएका छन् भौतिकवादी चिन्तन अनि अध्यात्मिक चिन्तन । भौतिकवादी चिन्तनले भौतिक सुख सुविधा, मोजमस्ती र बिलासितालाई प्रधान मान्छन जुन प्रत्यक्ष रुपमा पैसासँग जोडिएको छ र पैसाको लागि मारपिट, डकैत, तोड फोड, अपहरण र तस्करी जस्ता जघन्य अपराधहरु पनि दिनहँु जस्तो निम्तिन्छन ।

पैसाले महँगो खाना किन्न सकिन्छ, भोक किन्न सकिँदैन, आरामदायी बिच्छौना त किनिएला तर निन्द्रा किन्न सकिँदैन, शिक्षक पाइएला तर सत्गुरु कदापि पाइन्न, बाउआमा त पाइएला तर आदर्श मातापिता पाइदैन, शुद्द पानी किन्न सकिएला तर प्यास किन्न सकिँदैन साथीभाइ किन्न सकियो तर सुदामा र कृष्णजस्तो मित्रता र लक्षमणजस्तो भाइकिन्न सकिँदैन र तिरागको लागि मौका छोप्न सकिएला तर सीता किन्न सकिँदैन ।

उता आध्यात्मिक चिन्तनले इमान्दारिता, नैतिकता, अनुशासन, नीति नियम, धर्म र संस्कार र कर्तव्यको वकालत गर्छ  यो पनि अपरिहार्य बिषयवस्तु नै हो, यसले ग्लोबलाईजेसनमा बसुदैब कुटुम्ब कमको खडेरी टार्छ । अब यो जटिल मोडमा एउटालाई चटक्क त्यागेर अर्कोलाई मात्र अगाल्दा पनि ठूलो अन्याय हुन्छ, सङ्ग्राम हुनसक्छ, अबको मध्यमार्गी समाधान भनेको दुवै चिन्तनलाई फ्युजन गरेर हिड्नुको विकल्प छैन ।

यो मार्गको प्रमुख अभियन्ताहरु मात्र शिक्षक हुन् किन कि सबै तह र तप्का सग घुलमिल हुने अनि सबैले पत्याउने र गर्न सक्ने भनेकै मात्र शिक्षक हुन्, त्यसो भए अब शिक्षकको भूमिका जिम्मेवारी र कर्तव्य के कस्तो रहने अनि हिजोको शैक्षणिक पद्दतिले अब थाम्न सक्ला त ? हिजोको कर्मकाण्डी र काम चलाउ जिम्मेवारी अब टिक्ला त ?

अबको सिकाइलाई व्यवहार सग अनि कार्य र परिस्थिति सग तादात्म्यता र समायोजन गरेर त्यहि बिषय बस्तुलाई पनि व्यवहारिक पद्दतिबाट र वातावरणसग अन्योन्याश्रित नगरी शिक्षण गरिएमा त्यो अभिसाप पक्कै बन्छ । हाम्रो हिजोका सिकाइका त्रुटिहरु अनि कम्जोर पक्षहरुयस्ता थिए’ ।

गणित पढाउने शिक्षकले लम्बाई र चौडाई गुणा गरि क्षेत्रफल निकाल्ने सूत्र र सैद्दान्तिक कुरा रटायौ तर फिता लिएर कक्षा कोठाको क्षेत्रफल निकाल्न कहिल्यै लगाएनौ, पाठ्यपुस्तकको क्षेत्रफल निकाल्न कहिल्यै भनेनौ, बिजुलीको महसुल तिर्न पठाएनौ अनि बजारमा किनमेल गरि जम्मा मुल्य, दरभाउ, फिर्ता जस्ता व्यवहारिक कुरा बाट बन्चित बनायौ, हजुर बाले औला भाचेर ठूलो ब्याज निकाली रहँदा नातिले क्यालकुलेटर मा सूत्र लगाएर लामो समयसम्म थिच्दा पनि सहि रकम निकाल्न सक्ने बनाएनौ ।

अंग्रेजी पढाउने शिक्षकले चार सय शब्दको लामो निबन्ध घोकाएर परीक्षामा राम्रो अंक ल्याएर पास गर्दा उसको पिठ्यूँमा धाप मार्यौ तर उसले एउटा पसलमा गएर अंग्रेजी माध्यमबाट एक कप चिया माग्ने हैसियत दिन सकेनौ, एक मिनेट भलाकुसरी गर्ने औकात बाढ्न सकेनौ ।

आखिर भाषाको काम त बिचार विनिमय गर्नु मात्र हो यो त कुनै प्राविधिक सिप होइन ्रसेतो पार्टीमा हाइड्रोजन र अक्सिजन ग्यासको प्रतिक्रिया गरायौ तर त्यो विद्यार्थीले कुनै दिन ती ग्यास देख्न छुन र प्रयोग गर्न पाएन र जानेन पनि, वातावरणको बारेमा रटाइयो तर पानी जमिन रुख विरुवा पढाइएन ।

लखन चौधरीको बाबाको नाम घोकाउँन समय खेर फाल्यौ तर उसले आफ्नो बाउआमाको नाम र उमेर भन्न्न सकेन,परिवारमा ठुलालाई सम्मान अनि सानोलाई माया र पारिवारिक वातावरण बुझ्न सकेन समाजमा घुलमिल हुन सकेन । पूर्व व्यवसायिक बिषयमा मम पकाउने विधि र सामानको बारेमा कण्ठ गर्न सक्यो तर मम पकाउन जानेन यदि जानेको भए एउटा मम पसल खोलेर जीविका त अवस्य गथ्र्यो ।

कृषि बिषयमा धान खेतीको बारेमा यथेष्ट सैद्दान्तिक खुराक दिन कुनै आइतबार बारिएनतर उसले रोपाइमा बाउसे गर्न अनि आठा बाझो गर्न जानेन  । झुमाको फूलबारीमा भएका सबै फूलहरुको नाम फरर्र भन्न सक्ने भयो तर उसले आफ्नो बगैचामा एउटा पनि फुल रोपेन यदि जानेको भए पुष्प खेति गरेर पनि जीवीकोपार्जन त अवश्य गर्न सक्थ्यो नि ।

माटोको काम, बासको काम, काठको काम सिकाइयो तर पास गर्नको लागि मात्र सिकाइ यो जान्न र गर्नको लागि होइन, यदि शिक्षक नै यस्तो सिप नजान्दा खेरि समाजबाट जान्ने व्यक्ति ल्याएर प्रयोगात्मक तरिकाले सिकाएको भए उसको खाने मेलो अवश्य हुन सक्थ्यो ।

नैतिक शिक्षामा झन्डै सत प्रतिसत अंक ल्यायो तर गुरुलाई एक पटक नमस्कार गर्न जानेन, फोहोरी शब्द बोल्छ, मान मर्यादा राख्न जान्दैन, अनुशासन जानेन, झुट्टो बोल्छ, झगडा गर्छ,खै त नैतिकताको व्यवहारिक पक्ष ? विद्यालयमा कम्प्युटर शिक्षा अनिवार्य छ तर विद्यार्थीले सामान्य टाइप गर्न जानेन मात्र सैदान्तिक कोरा ज्ञान थोर बहुत जान्यो यो कमजोरी आखिर कस्को हो त ? हामी विद्यार्थीले कक्षा कोठामा मोवाइल फोन ल्याएमा कब्जा गर्न पछी पर्दैनौ तर अहिलेको संसार प्रविधिमा चलेको छ अनि यसको माध्यम बाट कसरी सिकाउन र सिक्न सकिन्छ भनेर कहिल्यै खानतलासी गरेनौ ।

वातावरण पढाउदा रुख रोप्ने,जोगाउने संरक्षण गर्ने अनि पहिरोबाट रुखले कसरी बचाउँछ अनि पानीका स्रोत कसरी जोगाउछ भनेर कहिल्यै साक्षात्कार गराउन सकेनौ अनि पानी फोहोर हुने तरिका शुद्द गर्ने उपाए सिकाउन पानीको मुहान नजिक कहिल्यै बिद्यार्थी पु¥याउन भ्याएनौ अनि नजिकैको एतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक महत्वको सम्पदाको बारेमा पढ़ायौ तर त्यहाँको बस्तुस्थिति कहिल्यै पनि सिकाएनौ नत भ्रमण नै गरायौ ।

सामाजिक पढाउने गुरुहरुले पूर्वको विद्यार्थीलाई पश्चिमको रोदी र घाटुको बारेमा अलाप्यौ तर आफ्नै वरिपरिका नाच, गान, संस्कृति, झाकी मेला पर्व र उत्सबको बारेमा विद्यार्थीले केहि बुझ्न सकेनन, साक्षात्कार भएनन । ठूला मान्छेको बारेमा पढ़ायौ अनि आशिर्बाद दिंदा पनि त्यसै भन्यौ तर असल मान्छेको बारेमा कहिल्यै बोल्न सकेनौ ।

कक्षा कोठामा श्रमको सम्मान भन्ने पाठ पढाउँदा धेरै बेर घाटिका नशा फुलुन्जेल गफ हान्यौ अनि किसानको परिचय दिदा झुत्रा पहिरन, दुब्लो ज्यान, मैलो र फुस्रो शरीर, नकोरेको र नकाटेको केस तथा दाह्री अनि फाटेको टोपी र अनाकर्षक चित्र देखाएर उसको परिचय दियौ भने उता पाइलोट तथा इन्जिनियरको धारणा दिदा सफा पहिरन, खाइलाग्दा शरीर, टिप् टप व्यक्तित्वको चित्र देखाउँदा उसले श्रमको समानता रसम्मान कसरी गर्ला त ? यति मात्र नभई हामीले अरु धेरै शैक्षिक गल्ति गरिसकेका रहेछौ, हामीले वासी भैसकेका मृत इतिहासका मिति, घटना र ठेली घोक्ने भारी लदायौ ।

सानो बस्ति र परिवेशको विद्यार्थीलाई विश्वको इतिहास र भूगोलमा रनभूलमा राख्यौ, सिद्दान्तको भार बोकाएर सिप र व्यवहारको पोको बिसाउन लगायौ, कथा सुनायौ तर ब्यथा, भोगाई, अनुभब र अनुभूति गर्न समय र मौका दिएनौ, विश्व सभ्यताको पाठ घोकाउन थाल्यौ तर आचरण, बानी, संस्कार र अनुशासन र व्यवहार सुधार्न सिकाएनौ, भाषा र संस्कृतिको बारेमा मात्र सिकाउँदा समय सकियो तर आफ्नो भाषा र संस्कृति छुट्यो । अबको उपचार के त ? कसरी ल्याउने त क्रान्ति अनि कसरी रुपान्तरण गर्ने मनोक्रान्ति तिर ?

श्रमिकले ढुंगा फुटाउदा मेसो पहिल्याउछ, दाउरा चिर्दा आख्ला छल्नु पर्छ, बोका र गोरु सदाउँदा नसो पहिल्याउनु पर्छ, डाक्टरले सिरिन्ज लगाउँदा नशा पत्तो पाउनु पर्छ, अब शिक्षकले पनि शिक्षण गर्दा पाठ्यक्रमको मर्म, विद्यार्थीको रुची, उमेर, चाहना, तह, क्षमता, आवश्यकता, पृष्ठभूमि अनि समाज र देशको मागलाई ध्यान दिदै सिप सिकाउनु पर्छ र सिकेको सिप व्यवहारमा प्रयोगमा ल्याउन सक्ने बनाउन आवश्यक छ ।

सिकाइ र गराइलाई सँगै लान सक्ने वातावरण मिलाउदै परिस्थिति जन्य र अर्थ र काममा तादात्म्यता मिलाउदै प्रविधि र बालमैत्री सिकाई नगरी शैक्षिक मनोक्रान्ति सम्भब हुँदैन । सिकाइलाई सीप र कामसँग जोड्न कति पनि ढिला गर्नु हुँदैन अब । कर्मकाण्डी र तलबको लागि पाठ र बिषयबस्तुको बारेमा होइन, पाठ र बिषयबस्तु नै सिकाउन आवश्यकछ । (लेखक : खत्री शिक्षण पेशामा आवद्ध छन् ।)